‘A crazy little thing called love’, zingen de krakers van een pand op de Pretoriusstraat in Amsterdam, terwijl de Mobiele Eenheid een gat in een gebarricadeerde deur aan het zagen is. “Hallo”, roept een agent als het hem gelukt is een opening te maken. “Hallo”, begroeten de krakers terug, waarna de hippiemuziek onder begeleiding van een gitarist vrolijk weer verder gaat.

Dit is het beeld van een ontruiming in Amsterdam, vorige week dinsdag. De ME hield op deze herfstachtige dag een nieuw ‘rondje’ door de stad, waarbij in totaal zes krakersbolwerken werden binnengevallen. In een van de panden lieten de eenheden zich op spectaculaire wijze door middel van een hijskraan in containers op de daken van de huizen afzetten, om op die manier de gebarricadeerde woningen binnen te dringen. Ook was een waterwerper actief en kwam er elders een shovel aan te pas om een deur in te beuken. De oproerpolitie arresteerde 36 mensen. Het Parool sprak van ‘een vreedzaam ontruimingsrondje’.

Dit soort spectaculaire invallen zijn gebruikelijke rituelen – zeker in de hoofdstad. Voor de media zijn de filmbeelden van zo’n ontruiming natuurlijk erg aantrekkelijk. Het nieuws van dergelijke acties haalt ook altijd de televisiejournaals en de foto’s van de spannende gebeurtenis staan de volgende ochtend in de krant afgebeeld. Maar toch blijft de context ingewikkeld en daarom vaak achterwege.

“Het valt ons op dat de feitenkennis over kraken, krakers en woningnood bij veel journalisten en politici nog wel eens te wensen over laat”, schreef het Comité tegen het Kraakverbod in ‘Alles wat een Kamerlid zou moeten weten over kraken’ vijf jaar geleden. Het 25 pagina’s tellende boekwerk, een reactie op de eerder die maand ingediende motie van CDA-kamerlid Ten Hoopen om een kraakverbod in te stellen, is één van de vele manieren waarmee de kraakbeweging al jaren tegengas probeert te geven aan alle kritiek.

Criminelen
Zo worden krakers vaak gelijk gesteld met criminelen, zou het idealistische aspect zijn verdwenen en zou de kraakbeweging gekenmerkt worden door toenemend geweld. Allemaal niet gebaseerd op feiten, volgens de krakers. En bovendien: een kraakactie trekt onmiddellijk de aandacht van politie en justitie, iets dat een criminele organisatie altijd wil vermijden, zo stellen ze.

De discussie over de voor- en nadelen van een kraakverbod is ook nu nog volop bezig. De ChristenUnie, het CDA en de VVD stuurden deze zomer een initiatiefwetvoorstel naar de Raad van State om kraken onder alle omstandigheden te verbieden. Mocht de wet in stemming worden gebracht, dan is de kans groot dat deze wordt aangenomen: de PVV, de SGP én Rita Verdonk zullen het waarschijnlijk gaan steunen, waarmee er een Kamermeerderheid ontstaat. De wethouders van de vier grote steden staan niet achter een kraakverbod. Onduidelijk is dan ook wat er in de toekomst met de krakers gaat gebeuren.

Virginie Mamadouh, als sociaal geograaf verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, vindt een verbod in ieder geval zeer onverstandig. “De leegstand zal met een kraakverbod alleen maar toenemen. Door krakers worden eigenaren nu gedwongen om huurders toe te laten. Het is dus nog altijd een goede en mooie sanctie op leegstand. Bovendien is het ook helemaal geen maatschappelijk probleem. Het blokkeert niks.”

Mamadouh schreef in de jaren 90 het boek ‘De stad in eigen hand’ over stedelijke sociale bewegingen. Zij volgt de huidige ontwikkelingen rond de kraakbeweging en de huizenmarkt nog altijd op de voet. “Huiseigenaren vinden het vaak te veel gedoe om woningen voor een korte periode te verhuren, het is veel goedkoper om het leeg te laten dan om een huurder te herhuisvesten. Met kraken hou je dat tegen.”

Volgens de onderzoekster past de huidige politieke discussie over het kraken in de aversie tegen alles dat wat met links-activisme te maken heeft. “Er is nu even draagvlak tegen links activisme uit de jaren 80. Het lijkt erop dat men dit wil gebruiken om zo snel mogelijk met kraken af te rekenen.“

Maar waar hebben we het precies over, als het gaat over de krakers uit de jaren 80? Bij veel mensen zal dan meteen de gedachte uitgaan naar de bezetting van de Vondelstraat (februari – maart 1980) en de rellen bij de kroning van Beatrix op 30 april 1980. Beelden die in het geheugen van veel Nederlanders zijn gegrift, en die nu nog vaak op televisie worden vertoond. Riep men in die tijd dan niet om een kraakverbod?

Nee, althans niet door een meerderheid van de Tweede Kamer. De kraakbeweging heeft lange tijd kunnen rekenen op massale steun van de bevolking. Eric Duivenvoorden, oud-kraker en socioloog, beschrijft in zijn boek ‘Een voet tussen de deur’ dat dit zeker tijdens de hoogtijdagen tussen 1978 en 1982 het geval was. Maar, zo beschrijft hij, hoe meer de beeldvorming over de kraakbeweging in de media overheerst werd door het geweld, hoe meer deze steun afbrokkelde. Dat de stadsgroepering ook daadwerkelijk verhardde, dat staat buiten kijf.

Geweld
Geweld bij kraken kwam vóór 1975 overigens nauwelijks voor. In de jaren zestig begonnen ‘getrouwden en jonge gezinnen’ stiekem in leegstaande huizen te wonen. Er was door de verwoestingen van de Tweede Wereldoorlog zo’n flinke woningnood, dat men de vele lege panden steeds vaker ging gebruiken. "Probleem was onder andere dat de jeugd geen toegang had tot de sociale huisvesting”, legt Mamadouh uit. “Je kwam in die tijd pas vanaf je 27ste op een wachtlijst voor een woning, terwijl je al vanaf je achttiende in dienst moest. Dat was natuurlijk heel dubbel. Veel jongeren gingen daarom de grote leegstand benutten."

Het bezetten van leegstaande panden kreeg een politieke dimensie door toedoen van politiek actieve jongeren. Provo propageerde het, met de leus ‘redt een pandje bezet een pandje’. Ook andere actiegroepen en actievoerders – denk aan de ‘Oranje Vrijstaat’ die gericht was op de totstandkoming van een alternatieve maatschappij – waren er mee bezig. De juridische nasleep van een kraak in Nijmegen in het jaar 1971 resulteerde uiteindelijk in een uitspraak van de Hoge Raad. Aangezien leegstaande woningen per definitie niet in gebruik zijn werd bepaald dat kraken niet strafbaar kon zijn op grond van huisvredebreuk. Het kraken wordt nu door de wet beschermd, ondanks de schending van het eigendomsrecht.

Ook in de Tweede Kamer dringt dit arrest door. Rechtse partijen eisen vrij snel, zogenaamd om krakers te beschermen tegen wraakacties van huiseigenaren, een verbod op kraken en dienen een wetsontwerp in. Maar, volgens de Raad van Kerken zou een verbod tot een toename van de speculatieve leegstand kunnen leiden. Uiteindelijk wordt het wetsontwerp mede door dit argument, en vooral na een waslijst aan klachten van krakers, afgewezen.

Vervolgens wordt er tot midden jaren 70 steeds meer wild gekraakt, oftewel zonder dat er een organisatie bij betrokken is. In Utrecht is er protest bij de rigoureuze sloop van een deel van de binnenstad voor de bouw van Hoog Catharijne.

Nieuwmarktbuurt
De krakers beginnen zich definitief te organiseren rond de dreiging van grootschalige ontruimingen in de Amsterdamse Nieuwmarktbuurt, rond 1975. Deze wijk had de Tweede Oorlog zeer slecht doorstaan en om de buurt op te vijzelen had de gemeente, naast plannen voor een metrolijn dwars door de wijk, het voornemen om grote delen te gaan slopen en er een snelweg aan te leggen. In het boek van Eric Duivenvoorden wordt beschreven hoe het verzet van de kraker zich manifesteerde. Zo werd bijvoorbeeld een overdag gegraven geul demonstratief dezelfde nacht weer dichtgegooid. Ook installeerden krakers een sirene om elkaar snel te kunnen organiseren ten tijde van een ontruiming.

"Voor de aanleg van de tunnel kon niet worden geboord zoals nu”, zegt Mamadouh. “Men groef een geul en maakte daar vervolgens een dak op. De woningen boven het metrotraject werden ontruimd, maar stonden vervolgens jarenlang leeg. Krakers maakten daar gebruik van.”

In de Nieuwmarktbuurt gingen krakers zich ook verzetten tegen de ontruimingen, iets wat daarvoor veel minder gebeurde. Wat ook nieuw was dat men het kraken ging gebruiken als een permanente aanklacht tegen allerlei andere maatschappelijke misstanden. Zo werden kraakcomplexen bolwerken van een alternatieve maatschappij.

Hoewel de krakers uiteindelijk het onderspit moesten delven, werd in de Nieuwmarktbuurt toch resultaat geboekt: er kwam geen snelweg door de buurt, de gemeente koos niet voor een groot metronetwerk en met de heropbouw van de buurt werd uiteindelijk meer gekeken naar de wensen van de buurtbewoners.

De krakersrellen in de jaren '70 en '80 zorgden voor een snelle ontwikkeling en professionalisering van de Mobiele Eenheid, wordt weleens gezegd. Dat de politie de kraakbeweging serieus begon te nemen, bleek wel bij de rellen in de Vondelsraat. Pantserwagens, waterkanonnen, scherpschutters, twaalfhonderd man ME en zelfs vier tanks waren er toen nodig om een barricade te verwijderen. Het leek wel oorlog op die dag, 3 maart 1980, in Amsterdam.

In datzelfde jaar, op 30 april, was in de hoofdstad de inhuldiging van Prinses Beatrix als koningin. Ook die dag braken er hevige rellen uit, waaraan overigens ook niet-krakers deelnamen. Het protest was vooral tegen de geldverspilling van het Oranjefeest en het machtsvertoon van de ME, maar ook de slogan ‘geen woning, geen kroning’, werd gebruikt.

Er zijn meer voorbeelden van confrontaties in de jaren 80. Feit is dat er door de krakers bij ontruimingen steeds meer geweld werd gebruikt. Ook weigerden krakers steeds vaker ruimte te geven voor sociale woningbouw en stadsvernieuwing, iets wat veel mensen tegen de borst stuitte. Intern kwamen er verschuivingen en veel ouderen verlieten de kraakbeweging.

Is de huidige kraakbeweging een rudimentair overblijfsel uit de jaren tachtig? De kraakbeweging is in ieder geval meerdere malen dood verklaard. Maar, volgens de krakers zijn de redenen om te kraken nog steeds actueel. “Twintig procent van de kantoren wordt niet gebruikt”, zegt kraker Lonneke van der Velden. “Ook op de woningmarkt staat er nog heel veel leeg. Het is niet voor niks dat er leegstandregisters worden aangelegd. Als je denkt dat kraken overbodig is, dan moet je je even voorstellen wat er met al die krakers gaat gebeuren als kraken als stok achter de deur verdwijnt.”

Witboek
Gezien de recente kritiek over verharding van de kraakbeweging maar ook met het dreigende kraakverbod in het vizier, is Van der Velden begonnen met het maken van een witboek. Hiermee probeert zij een halt toe te roepen aan de negatieve beeldvorming. Een voorbeeld is de gebeurtenis dat er bij een ontruiming vorig jaar gebruik zou zijn gemaakt van een boobytrap, wat de kraakbeweging overigens stellig ontkent.

De manier waarop kraken momenteel in de media verschijnt is vrij negatief, zegt Van der Velden. “Daar berust natuurlijk ook een groot deel van de publieke opinie op.” Niet alleen de publieke opinie, ook kamerleden baseren zich volgens Van der Velden vooral op mediaberichten. “Ook ombudsman Ton van Brussel van de NOS bekritiseert de kamerleden dat zij hun opinie over het wel of niet verbieden van kraken baseren op mediaberichten in plaats van zelf ojectief onderzoek te doen.”

Natuurlijk gaat er ook wel eens een kraakje mis, zegt ook Van der Velden. Maar mensen beschuldigen van poging tot doodslag zonder daar kritisch onderzoek naar te doen, zoals dat in het verleden gebeurde, is niet correct. Ook het verbinden van ‘buitenlanders’ aan de criminaliteit binnen de kraakbeweging is volgens haar niet juist. “De tijdsgeest is nu sowieso niet erg sympathiek tegenover mensen van over de grens, en blijkbaar speelt dat ook een rol bij de initiatiefnemers van het kraakverbod.”



Bijna twee derde van de Amsterdammers zijn nog altijd tegen een kraakverbod. Dat blijkt uit een enquête van onderzoeksbureau O+S onder vijfhonderd Amsterdammers in opdracht van Het Parool. Hoewel de kraakbeweging verhard is, wordt kraken net als destijds gezien als een goed en effectief middel tegen leegstand en woningnood, schrijft de krant op 30 augustus 2008.






Bronnen:

- Duivenvoorden, Eric (2000) Een voet tussen de deur; Geschiedenis van de kraakbeweging 1964 - 1999. Amsterdam: De Arbeiderspers
- Mamadouh, Virginie (1992) De stad in eigen hand: provo’s, kabouters en krakers als stedelijke sociale beweging. Amsterdam: SUA
- Arrestanten ontruimingsronde vrij, maar met dagvaarding, Parool, 15 oktober 2008
Kraken: ja 62%, nee 37%, Parool, 30 augustus 2008
- Broer, Kees (2007) De mooiste tijd van mijn leven En toen moest het grootkapitaal eraan geloven; De verwording van de kraakbeweging. Trouw, 30 juni 2007
- CU, CDA, VVD: verbod op kraken, NRC Handelsblad, 26 augustus 2008
- Comité tegen het kraakverbod (2003), Alles wat een kamerlid zou moeten weten over kraken. Te downloaden via: http://krakengaatdoor.nl/files/kraken_brochure.pdf
- De kraakbeweging (koninginnedag 1980) - Fragment OVT 30 april 2000 uur 1 (45 min.)